Keçmişdən bu günə Azərbaycan təhsil sisteminin inkişafı, dəyişən müəllim və şagird modeli, hüquqi əsaslar və gələcəyə baxış
Bir ölkənin gələcəyini müəyyən edən ən mühüm amillərdən biri onun təhsil və elm sistemidir. Çünki iqtisadiyyat, texnologiya, səhiyyə, dövlət idarəçiliyi, müdafiə, mədəniyyət və digər sahələrin inkişafında savadlı və bilikli insan əsas rol oynayır.
Azərbaycanın təhsil tarixini yalnız məktəblərin və universitetlərin yaranması kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Təhsil tariximiz həm də cəmiyyətin dünyagörüşünün, elmi düşüncəsinin, müəllim peşəsinin, dövlət siyasətinin və insan kapitalının necə dəyişdiyini göstərən böyük bir tarixdir.
Keçmişdə təhsil almaq üçün kitab, müəllim və məktəb əsas vasitələr idisə, bu gün həmin vasitələrə kompüter, internet, elektron kitabxanalar, distant təhsil platformaları və süni intellekt kimi texnologiyalar da əlavə olunub.
Azərbaycan ərazisində təhsil və elm ənənələrinin tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır.
Əvvəlki dövrlərdə təhsil əsasən dini və dünyəvi biliklərin ötürülməsi, yazı və oxu bacarıqlarının öyrədilməsi, elmi və fəlsəfi düşüncənin inkişafı ilə bağlı olmuşdur.
Məktəb və mədrəsələr həmin dövrün əsas təhsil ocaqları idi. Lakin müasir məktəb sistemi ilə keçmişdəki təhsil sistemi arasında böyük fərq vardı.
XIX əsrdə Azərbaycanda dünyəvi təhsilin inkişafı daha da sürətləndi. Yeni tipli məktəblərin yaranması, dünyəvi fənlərin tədrisə daxil edilməsi və maarifçilik ideyalarının yayılması cəmiyyətin inkişafına ciddi təsir göstərdi.
Bu dövrdə maarifçilərin fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Maarifçilər hesab edirdilər ki, xalqın inkişafı üçün insan elmə, dünyəvi biliyə və müasir düşüncəyə yiyələnməlidir.
Keçmiş məktəb modelində müəllim biliklərin əsas mənbəyi idi. Şagird bilmədiyini müəllimdən öyrənirdi. Kitabların sayı məhdud olduğuna görə müəllimin izahı tədris prosesinin əsas hissəsini təşkil edirdi.
Bu gün şagirdin məlumat əldə etmək imkanları əvvəlki dövrlə müqayisədə olduqca genişdir.
Şagird internet vasitəsilə müxtəlif elektron kitabxanalara, elmi məqalələrə, videolara, elektron dərsliklərə və digər resurslara çıxış əldə edə bilər.
Keçmişdə şagirdin əsas informasiya mənbələri müəllim və dərslik idi. Bu gün isə şagirdin qarşısında daha böyük informasiya dünyası var.
Müasir dövrdə çox məlumat bilmək avtomatik olaraq savadlı olmaq demək deyil.
İnsan internetdə minlərlə məlumat tapa bilər. Amma həmin məlumatların hansı mənbədən gəldiyini, nə qədər etibarlı olduğunu və elmi əsasının olub-olmadığını müəyyən etmək lazımdır.
Azərbaycan Respublikasında təhsil hüququ Konstitusiya ilə təmin edilir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 42-ci maddəsində hər bir vətəndaşın təhsil almaq hüququ təsbit olunur.
Azərbaycan Respublikasında təhsil sisteminin əsas hüquqi sənədlərindən biri “Təhsil haqqında” Qanundur. Qanun təhsil hüququnun təmin edilməsi, dövlət siyasətinin əsas prinsipləri və təhsil fəaliyyətinin ümumi şərtlərini müəyyən edir.
2019-cu ildə qəbul edilmiş “Ümumi təhsil haqqında” Qanun ümumi təhsilin təşkili, hüquqi və iqtisadi əsaslarını müəyyən edir. Bu qanun məktəb təhsilinin hüquqi çərçivəsini müəyyən edən əsas sənədlərdən biridir.
Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası müasir təhsil sisteminin formalaşdırılması baxımından mühüm sənəddir. Strategiyada səriştəyə əsaslanan, şəxsiyyətyönlü təhsil məzmununun yaradılması, müəllimlərin peşəkarlığının artırılması, yeni qiymətləndirmə mexanizmlərinin qurulması və innovativ metodların tətbiqi kimi istiqamətlər müəyyən edilib.
Ənənəvi dərs modelində müəllim əsas danışan tərəf idi. Şagird isə dinləyir, yazır, yadda saxlayır və sonradan öyrəndiyini nümayiş etdirirdi.
Müasir dərsdə şagird yalnız dinləyici olmamalıdır.
Keçmişdə bilik əldə etmək üçün kitabxanaya getmək əsas yollardan biri idi. Bu gün isə bir çox informasiya saniyələr ərzində əldə edilə bilir.
Lakin internetdə hər məlumat doğru deyil. Buna görə müasir şagird üçün kitab oxumaqla yanaşı, mənbə seçmək bacarığı da vacibdir.
Rəqəmsal texnologiyalar Azərbaycan təhsilinin inkişaf istiqamətlərindən birinə çevrilib. Kompüterlər, elektron resurslar, onlayn platformalar və rəqəmsal dərsliklər tədrisin imkanlarını genişləndirir.
Süni intellekt təhsil sahəsində yeni mərhələnin başlanğıcını yarada bilər.
| Sahə | Keçmişdə | Bu gün |
|---|---|---|
| Məlumat mənbəyi | Müəllim və kitab | Kitab, internet və elektron resurslar |
| Müəllimin rolu | Əsas bilik mənbəyi | İstiqamətləndirici və mentor |
| Şagirdin rolu | Dinləyən və yadda saxlayan | Araşdıran və tətbiq edən |
| Tədris vasitələri | Lövhə, kitab, dəftər | Kompüter, internet, elektron resurslar |
| Məlumat əldə etmək | Daha yavaş | Daha sürətli |
| Süni intellekt | Mövcud deyildi | Təhsildə yeni imkan yaradır |
Xeyr. Keçmiş təhsil sisteminə yalnız mənfi yanaşmaq düzgün olmaz. Kitab oxuma vərdişi, müəllimə hörmət, intizam və məsuliyyət kimi dəyərlər keçmiş təhsil modelində mühüm yer tuturdu.
Gələcəyin məktəbi yalnız müasir kompüterlərlə təchiz edilmiş bina olmamalıdır.
Əsl müasir məktəb güclü müəllimə, düşünən şagirdə, müasir tədris metodlarına, elmi düşüncəyə, texnologiyaya, yaradıcılığa, təhlükəsiz mühitə və milli və ümumbəşəri dəyərlərə əsaslanmalıdır.
Süni intellekt inkişaf etdikcə müəllimin rolu azalmaq əvəzinə müəyyən mənada daha da əhəmiyyətli ola bilər.
Çünki şagirdin qarşısında çoxlu məlumat olacaq. Ona həmin məlumatların içərisində düzgün istiqamət lazımdır.
Təhsil elmin nəticələrini cəmiyyətə çatdırır. Elm isə yeni biliklər yaradır. Bu iki sahə bir-birindən ayrıldıqda inkişaf zəifləyə bilər.
Azərbaycan təhsilinin gələcəyi texnologiya ilə insan amilinin düzgün balanslaşdırılmasından çox asılı olacaq.
Süni intellekt, rəqəmsal təhsil, elektron resurslar və yeni tədris metodları təhsilin imkanlarını genişləndirə bilər.
Azərbaycan təhsilinin keçmişdən bu günə yolu böyük dəyişikliklərlə xarakterizə olunur.
Keçmişdə kitab və müəllim əsas bilik mənbəyi idisə, bu gün həmin mənbələrə internet, elektron kitabxanalar, rəqəmsal platformalar və süni intellekt də əlavə olunub.
Bu gün əsas məsələ keçmişlə bu günü qarşı-qarşıya qoymaq deyil. Əsas məsələ keçmişin müsbət təcrübəsini qorumaq, müasir elmi və texnoloji imkanlardan istifadə etmək və gələcəyin tələblərinə uyğun təhsil sistemi yaratmaqdır.